بازخوانی اندیشه‌های اقتصادی رهبر شهید/ از هدایت نقدینگی تا جمع‌سپاری مالی

سیدطه حسین مدنی در گفت و گو با خبرنگار اقتصادی ایرنا به مناسبت ایام وداع و تشییع پیکر حضرت آیت الله سیدعلی خامنه ای رهبر شهید انقلاب اسلامی به بازخوانی منظومه فکری ایشان در حوزه های اقتصادی پرداخت و اظهار داشت: بازخوانی دیدگاههای رهبر شهید انقلاب اسلامی نشان می‌دهد که از منظر ایشان، رشد تولید، مهار تورم و پیشرفت اقتصادی کشور بدون مشارکت واقعی مردم و هدایت هدفمند سرمایه‌ها به سمت بخش‌های مولد امکان‌پذیر نخواهد بود. از همین رو، استفاده از ابزارهای نوین تأمین مالی و ایجاد مسیرهای مطمئن برای ورود سرمایه‌های خرد به پروژه‌های ملی و تولیدی، می‌تواند گامی مؤثر در تحقق این اهداف باشد.

وی ادامه داد: رهبر شهید انقلاب، در دوران مختلف همواره تأکید خاصی بر مسائل اقتصادی داشتند. توجه خاص و کلی ایشان به موضوع اقتصاد را می‌توان در نامگذاری سال‌های اخیر مشاهده کرد؛ ایشان علاوه بر تأکید کلی به موضوع اقتصاد، در مسائل جزئی هم فرمایشات مهمی داشتند که توجه به آنها می‌تواند برای کشور راهگشا باشد.

مدنی افزود: ضرورت مشارکت مردم در اقتصاد یکی از موضوعاتی است که همواره در بیانات رهبر شهید انقلاب برجسته بود. ایشان در همین چارچوب به طور مستقیم به مشارکت مردم و ضرورت هدایت نقدینگی به سمت تولید، تسهیل و رفع موانع سرمایه‌گذاری مردم، معرفی محل مناسب سرمایه‌گذاری از منظر سودآوری برای مردم و سودمندی برای اقتصاد کشور و جلوگیری از سرازیرشدن سرمایه‌ها به بخش‌های غیرمولد اشاره داشتند.

اشاره رهبر شهید به کنترل و هدایت نقدینگی

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند ادامه داد: به عنوان نمونه، ایشان در ۲۴ تیر ۱۳۹۷ از دولت خواستند تا برای مسأله نقدینگی، یک کارگروه «دانا، حسّاس، پُرکار، خطرپذیر و شجاع» تشکیل دهد تا با کار شبانه‌روزی برای مسأله بانک‌ها و نقدینگی با «یک برنامه‌ کاری روشن» چاره‌اندیشی کند و «بلافاصله مشغول عمل بشوند.»

وی افزود: ایشان شهریور ماه همان سال با تأکید بر امکان مدیریت نقدینگی با کار جهادی، اعلام کردند که «اینکه ما این‌جوری فرض کنیم که «نه، کاری‌اش نمی‌شود کرد نقدینگی را»، نه، این‌جوری نیست؛ نقدینگی را می‌شود کنترل کرد، می‌شود مدیریّت کرد؛ البتّه احتیاج دارد به یک مجموعه‌ تمام‌وقت فعّال؛ یک مجموعه‌ی تمام‌وقت… یک مجموعه‌ فعّال شبانه‌روزی از عناصری که اهل کار جهادی باشند، یعنی واقعاً بخواهند کار بکنند، شب و روز نشناسند، اهل ابتکار و مانند اینها هم باشند، دنبال این قضیّه بگذارید و بگویید نقدینگی را مدیریّت کنند.»

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند گفت: ایشان ۲۴ تیر ۱۳۹۷ درباره اهمیت مدیریت نقدینگی عنوان کردند که «نگذاریم که این نقدینگی سرازیر بشود به طرف ارز و به طرف طلا و به طرف مسکن و به طرف کالاها، که خب طبعاً به هرجا که این نقدینگی رو کند و هجوم بیاورد، پدر آن منطقه درمی‌آید…» شهریور ۱۳۹۹ هم به این موضوع اشاره و اعلام کردند که «نقدینگی زیاد، این نقدینگی که امروز وجود دارد، خطر بزرگی است، این را اقتصاددان‌ها بهتر از ما میدانند که این، هر طرف رو کند ویرانگر است؛ خب می‌آید یک‌وقت طرف سکّه، می‌آید طرف ارز -[مثل] همینی ‌که اتّفاق می‌افتد و شما می‌بینید- یک‌وقت می‌رود طرف مسکن یک‌جور دیگر میشود. نباید بگذارید، باید این مدیریّت بشود؛ یعنی رها نمی‌شود گذاشت نقدینگی را. نمی‌شود گفت که حالا این اضافه شده و هیچ کاری‌اش نمیشود کرد؛ نه نخیر، این را می شود کنترل کرد،‌ می‌شود مهار کرد و این باید مهار بشود.» «نقدینگی موجود را به سمت تولید هدایت کنیم.»

تأکید رهبر شهید انقلاب بر سرمایه‌گذاری مردمی

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند اظهار کرد موضوع دیگری که در ارتباط با موضوع اقتصاد و مشارکت مردم با سرمایه‌های خرد در امور اقتصادی در اندیشه‌ها و بیانات رهبر شهید انقلاب به چشم می‌خورد؛ موضوع تسهیل و رفع موانع سرمایه‌گذاری مردم است. به عنوان نمونه، ایشان در پیام نوروزی سال ۱۴۰۴، فرمودند که «یکی از مسائل مهمّ اقتصاد در کشور سرمایه‌گذاری‌های تولیدی است. تولید آن وقتی جهش پیدا می‌کند که سرمایه‌گذاری انجام بگیرد. البتّه سرمایه‌گذاری عمدتاً از سوی مردم باید انجام بگیرد ــ و دولت شیوه‌های مختلفش را برنامه‌ریزی کند ــ لکن در آن جایی که مردم یا انگیزه‌ای ندارند یا توانایی سرمایه‌گذاری ندارند، دولت هم می‌تواند در این میدان وارد بشود؛ نه به عنوان رقابت با مردم، بلکه به عنوان جایگزین مردم؛ آنجایی که مردم نمی‌آیند، دولت وارد میدان بشود و سرمایه‌گذاری کند…بایستی حتماً هم دولت و هم مردم با عزم و انگیزه‌ی فراوان، سرمایه‌گذاری برای تولید را جدّی بگیرند و دنبال کنند. کار دولت، فراهم کردن زمینه‌ها است، برداشتن موانع تولید است؛ کار مردم هم این است که سرمایه‌های خُرد و سرمایه‌های بزرگ خود را بتوانند در راه تولید به کار ببرند.»

بدون مشارکت مردم، موتور اقتصاد حرکت نمی‌کند

مدنی در ادامه افزود: ایشان در اردیبهشت ۱۳۹۹ در ارتباط تصویری که با مجموعه‌های تولیدی کشور داشتند، عنوان کردند که «بدون مشارکت مردم هیچ دولتی نخواهد توانست اقتصاد کشور را سامان بدهد و موتور اقتصاد را [راه بیندازد]. بنابراین یکی از مسائل مهمّ ما باید این باشد که استعدادهای مردم، ابتکارهای مردم، ظرفیّتهای گوناگون مردم را وارد میدان اقتصاد کشور بکنیم.»

وی اضافه کرد: ایشان در ابتدای سال ۱۴۰۲ هم یکی از اشکالات مهم کشور را فکر نکردن روی راه‌های مشارکت مردم دانستند و گفتند: «به مسئولین محترم، به صاحب‌نظران اقتصادی، به کسانی که علاقه‌مند به سرنوشت کشورند توصیه میکنم بنشینند راه‌های مشارکت عموم مردم در مسائل اقتصادی را پیدا کنند. هر جا مردم وارد شده‌اند ما پیشرفت کرده‌ایم. در دفاع مقدّس مردم وارد شدند، ما پیروز شدیم؛ در مسائل سیاسی کشور مردم هر جا وارد شدند ما پیروز شدیم؛ در مسائل اقتصادی هم همین جور است؛ [اگر] مردم وارد بشوند، آحاد مردم وارد بشوند، ما پیروز خواهیم شد، موفّق خواهیم شد؛ منتها مردم چه جور وارد بشوند؟ باید نقشه‌ی ورود مردم در حوزه‌ی اقتصادی را به مردم نشان داد. من البتّه در سالهای گذشته بر روی [ایجاد] شرکتهای کوچک و کمک به شرکتهای کوچک تکیه کرده‌ام، توصیه کرده‌ام؛ تجربه‌های ناموفّقی هم در این مورد وجود داشت؛ کارهایی انجام گرفت که کارهای کامل و سنجیده‌ای نبود؛ باید از این قبیل کارها انجام بگیرد.»

مردم چگونه و کجا باید مشارکت کنند؟

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند گفت: رهبر شهید انقلاب ۱۵ فروردین ۱۴۰۲ در دیدار با مسئولان نظام مجدداً فراهم کردن زمینه مشارکت مردم در امور اقتصادی را مورد تأکید قرار دادند و فرمودند: «آن چیزی که قطعاً رشد تولید را به وجود می‌آورد، حضور مردم در تولید است؛ در بخشهای مختلف، و از تولیدات اندک و کوچک تا تولیدات بزرگ به وسیله‌ی مردم [انجام شود]. خود همین رشد تولید، تأثیر میگذارد در مهار تورّم؛ ‌یعنی روی آن هم اثر میگذارد.خب، با حرف و شعار نمیشود؛ صِرف اینکه ما حرفش را بزنیم که «مردم! بیایید شرکت کنید»، کسی [نمی‌آید]، اصلاً این حرف معنی ندارد؛ محصَّلی ندارد که به مردم بگوییم بیایید شرکت کنید. چه‌جوری شرکت کنند؟ کجا شرکت کنند؟ باید زمینه‌ی مشارکت فراهم بشود.

نحوه مشارکت در اقتصاد را به مردم آموزش دهید و زمینه را فراهم کنید

مدنی اظهار کرد: در این بیانات رهبر شهید انقلاب، ضمن اینکه نکات مهمی درباره مشارکت مردم در امور اقتصادی وجود دارد؛ بر ضرورت آموزش شیوه‌های این مشارکت و فراهم کردن شرایط نیز تأکید شده است.

وی افزود: در این ارتباط، ایشان همچنین اردیبهشت سال ۱۴۰۳ در دیدار کارگران در این خصوص گفتند که «مسئله‌ی مشارکت مردم در تولید [مهم] است که خب ما گفتیم «جهش تولید با مشارکت مردم». «مشارکت مردم» چه جوری [حاصل] میشود؟ این سؤال است دیگر. حالا یک نفری فرض کنید که مایل است در جهش تولید شرکت کند؛ چه جوری شرکت کند؟ چه کسی باید به او یاد بدهد؟ حرف من این است. یکی از وظایف مهمّ مسئولین این است که بنشینند زمینه‌های حضور مردم و مشارکت مردم در تولید را، در کار تولیدی را تبیین کنند و زمینه‌ها را آماده کنند. حالا مثلاً یکی‌اش تعاون است ــ ایجاد شرکتهای تعاونی تولید ــ یکی‌اش کمک به کارهای خانگی است؛ یکی کمک به کارهای دستی است؛ یکی کمک به ایجاد شرکتهای دانش‌بنیان است.»

دولت از صاحب‌نظران خارج از دولت برای فراهم کردن زمینه مشارکت اقتصادی مردم استفاده کند

وی ادامه داد: ایشان در همان دیدار به دولت توصیه کردند تا از دیدگاه افراد خارج از دولت استفاده کند و فرمودند که «دولت میتواند از صاحب‌نظران اقتصادی که در دولت بحمدالله هستند و در خارج دولت هم هستند، استفاده کند؛ اینها میتوانند راه‌های فراوان دیگری را ارائه بدهند که [موجب] مشارکت مردم باشد؛ مشارکت در زمینه‌ی مسائل صنعتی، مسائل خانگی، صنایع دستی، مسئله‌ کشاورزی، مسئله‌ دامداری؛ در همه‌ اینها مردم میتوانند مشارکت کنند؛ راهش باید به مردم نشان داده بشود، زمینه‌ی مشارکت مردم فراهم بشود، بحث مشارکت مردم آسان‌سازی بشود.»

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند تصریح کرد: موضوع معرفی محل مناسب سرمایه‌گذاری از منظر سودآوری برای مردم و سودمندی برای اقتصاد کشور در اندیشه رهبر شهید انقلاب در سال‌های دورتر هم مطرح شده بود. ایشان در مرداد ۱۳۹۰ عنوان کردند که «معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری کشور به بخش خصوصی را بایستی جدی بگیریم. یعنی بایستی فعالان بخش خصوصی بدانند فرصت‌های سرمایه‌گذاری کجاهاست، کدام‌هاست؛ همه مطلع باشند، استفاده‌های ویژه‌خوارانه نشود. محصور بودن اطلاعات، محدود بودن اطلاعات به بعضی از افراد، دون بعضی، موجب ویژه‌خواری‌های عجیبی میشود…اطلاعات باید عمومی بشود. باید شفاف‌سازی اطلاعات صورت بگیرد.»

مردم نیروگاه بسازند

وی گفت: رهبر شهید انقلاب در بیانات شهریور سال ۱۳۹۷ مصادیقی از سرمایه‌گذاری مولد برای هدایت مردم را هم ذکر کرده بودند. ایشان در این خصوص اعلام کرده بودند که «ما به قولی چهارصد هزار میلیارد تومان، به قولی ششصد هزار میلیارد تومان، پروژه‌ نیمه‌تمام داریم؛ خب جاذبه درست کنید برای بخش خصوصی که این نقدینگی به این طرف هدایت بشود؛ می‌شود این کارها را کرد؛ امتیاز بدهید، جاذبه درست کنید. ما برای فروش نفتمان یک مواردی اتّفاق افتاده که برای اینکه بتوانیم کار را پیش ببریم یک مسامحه‌ای در قیمت کرده‌ایم، مثلاً فرض کنید که یک تخفیفی به یکی دادیم؛ خب این کار را در داخل انجام بدهیم؛ بخش خصوصی را وادار کنیم، کارهای مهمّی میشود انجام داد. آن روز به‌نظرم در همین جلسه‌ی دولت بود که گفتم، فرض بفرمایید که همین الان این نیروگاه‌های سی مگاواتی را که گفتند روسیه میسازد -بنده خیال میکردم کمتر از صد مگاواتی نداریم؛ معلوم شد نه، پنجاه مگاواتی و سی مگاواتی [هم] داریم- خیلی خب، اینها قیمتش هم نباید خیلی بالا باشد، این درآمدزا است؛ بخش خصوصی را تشویق کنید، تحریص کنید بروند از اینها ده تا، بیست تا، بگیرند بیاورند و جاهای مختلف نصب بکنند؛ هم انرژی است، هم جذب نقدینگی است، هم آب‌شیرین‌کن است و فواید فراوانی از این قبیل دارد.»

جمع‌سپاری، یکی از بهترین شیوه‌های جلب مشارکت اقتصادی مردم

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند گفت: تا اینجا بازخوانی بخش کوچکی از اندیشه‌های اقتصادی رهبر شهید انقلاب حاکی از تأکید ایشان بر مشارکت دادن مردم در امور اقتصادی، هدایت نقدینگی و سرمایه‌های خرد مردمی به سمت تولید، عمران و اشتغال و استفاده از صاحب‌نظران خارج از دولت برای تبیین شیوه‌های مشارکت مردم در امور اقتصادی است.

وی توضیح داد: یکی از شیوه‌هایی که می‌تواند در ارتباط با این دغدغه مهم رهبر شهید انقلاب به اقدام عملی منجر شود؛ ایجاد ساز و کار جمع‌سپاری مالی جهت جلب سرمایه‌های خرد مردمی و هدایت این سرمایه‌ها به سمت بخش‌های مختلف تولیدی و عمرانی است که هم برای مردم سودآوری دارد و هم برای اقتصاد کشور مفید است.

مدنی خاطرنشان کرد: ابزار تأمین مالی جمعی یا crowdfunding یکی از ابزارهایی است که در دنیا مورد استفاده قرار گرفته و در کشور ما نیز با توجه به زمینه‌هایی که به آن اشاره شد؛ می‌تواند موثر باشد. این ابزار، امکان تأمین مالی پروژه‌های بسیار بزرگ با تجمیع سرمایه‌های خرد، راکد و غیرمولد مردم را فراهم می‌کند. البته در کشور ما مشابه این ابزار در صندوق پروژه‌ها طراحی شده که با اخذ مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار عملیاتی است و امکان جذب سرمایه خواهند داشت؛ اما این تمام ماجرا نیست.

کانال سوئز با ابزار جمع‌سپاری تکمیل شد

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند خاطرنشان کرد: در دنیا نمونه‌های زیادی از موفقیت جمع‌سپاری مالی در تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام یا شروع و اتمام پروژه‌های مختلف وجود دارد. کانال سوئز در مصر یکی از پروژه‌هایی است که پس از سال‌ها معطلی به دلیل عدم همکاری کشور فرانسه، با همین روش و تجمیع سرمایه‌های مردمی به بهره‌برداری رسید و باعث شد این سرمایه‌ها به یک پروژه مهم ملی در سطح جهان و سودآور برای مردم این کشور و تمامی بهره‌برداران از آن تزریق شود.

پیشنهادهایی برای جمع‌سپاری در ایران/از بندر چابهار تا زیرساخت‌های انرژی

وی گفت: دولت و به طور خاص وزارت اقتصاد حتماً باید بر ابزارهای نوین تأمین مالی به خصوص جمع‌سپاری تمرکز ویژه‌ای داشته باشد و با برنامه‌های دقیق و سامانه‌های مطمئن، این امکان را گسترش دهد. موضوعات متعددی در کشور وجود دارد که می‌تواند با این روش به ثمر برسد. مثلاً ما در بندر چابهار سال‌هاست معطل سرمایه‌گذار خارجی هستیم و با ادامه رویکرد فعلی، احتمال دنباله‌دار شدن این معطلی طی سال‌های آتی، دور از ذهن نیست. با توجه به سرمایه بیش از ۹۰۰۰ همتی مردم در کشور، آیا امکان جمع‌سپاری مالی مشابه آنچه در کانال سوئز اجرا شد؛ برای توسعه بندر چابهار، مسیرهای ترانزیتی شمال به جنوب، زیرساخت‌های تولید برق نوین و… در ایران وجود ندارد؟

مدنی افزود: در بخش انرژی هم چنین پتانسیلی وجود دارد. امروز ابزار تأمین مالی جمعی تا حد بسیار زیادی می‌تواند به توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی و تبدیل نیروگاه‌های حرارتی به سیکل ترکیبی و ایجاد ارزش افزوده برای سرمایه‌گذاران کمک کند. استفاده از ابزار جمع‌سپاری مالی در پروژه‌های جذاب انرژی می‌تواند علاوه بر تأمین نیاز داخلی و رفع ناترازی، امکان ارزآوری هم برای کشور فراهم کند.

امکان نوسازی ناوگان حمل و نقل و حل بخشی از ابرچالش مسکن با ابزار تأمین مالی جمعی

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند تصریح کرد: نوسازی ناوگان حمل و نقل و افزایش سهم کشور از ترانزیت بین‌المللی هم با ابزار تأمین مالی جمعی ممکن است. مسکن هم به شدت تشنه سرمایه‌های مردمی است و ابزارهای تأمین مالی جمعی می‌تواند شرایط را برای ورود بخشی از ۹ هزار همت نقدینگی مردمی به اقتصاد مسکن فراهم کند تا هم بحران مسکن و اجاره در کشور تعدیل شده و هم سرمایه‌گذاران خرد و مردمی از به جریان انداختن سرمایه‌های اندک خود منتفع شوند.

وی در ادامه خاطرنشان کرد: در این زمینه، باید به این نکته بسیار مهم هم اشاره کرد که جمع‌سپاری یک موضوع چند بعدی اقتصادی، اجتماعی و حقوقی است و برای حرکت در این مسیر باید هم درک درستی از اصل موضوع داشت و هم مباحث حقوقی و اجتماعی آن را به خوبی شناخت.

مدنی افزود: این یعنی موضوع جمع‌سپاری صرفاً با تئوری‌پردازی در مسیر درست قرار نمی‌گیرد و باید به موارد مهمی چون مسائل اجتماعی از جمله اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی مستتر در آن نیز دقت شود.

رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند اضافه کرد: متأسفانه شاهد هستیم که برخی افراد بدون درک درست از این موضوع چند بعدی، یک سری تئوری‌های سطحی درباره جمع‌سپاری مطرح می‌کنند که می‌تواند باعث آسیب زدن به این ابزار کاربردی ولی حساس شود. افرادی که قبلاً مسئولیت‌های اجرایی مهم و مستقیمی در این حوزه داشته‌اند اما در دوران مسئولیت خود نه تنها اقدام مثبتی انجام نداده‌اند بلکه ابزارهای مرتبط با جمع‌سپاری در بورس را هم تخریب کرده‌اند؛ امروز نمی‌توانند خود را در مقام توصیه و تئوری‌پردازی ببینند.

مدنی در پایان گفت: ما امیدوار هستیم که وزیر اقتصاد با توجه به دانش، تخصص و جدیتی که دارد؛ در موضوع جمع‌سپاری همت ویژه‌ای به خرج داده و زمینه را برای جلب مشارکت مردم در امور اقتصادی به صورت جمع‌سپاری در موضوعات و پروژه‌های مختلف فراهم کند. تمامی وزارتخانه‌ها در این حوزه می‌توانند کارویژه‌هایی تعریف و بر مبنای آن اهداف مهمی را پیش ببرند تا به بهبود اوضاع اقتصادی منجر شود. از جمله وزارت نیرو در حوزه انرژی و وزارت کار در حوزه تعاونی و …

وی خاطر نشان کرد: بازخوانی دیدگاه‌های اقتصادی رهبر شهید انقلاب نشان می‌دهد که مشارکت مردم، هدایت نقدینگی به سمت تولید و ایجاد بسترهای مناسب برای سرمایه‌گذاری مولد، از مهمترین الزامات رشد اقتصادی کشور به شمار می‌رود. در این میان، بهره‌گیری از ابزارهای نوین تأمین مالی از جمله جمع‌سپاری مالی می‌تواند زمینه ورود سرمایه‌های خرد مردمی به پروژه‌های تولیدی، زیرساختی و عمرانی را فراهم کند؛ رویکردی که علاوه بر ایجاد فرصت‌های جدید سرمایه‌گذاری برای مردم، به تأمین مالی طرح‌های ملی و تحقق اهداف توسعه‌ای کشور نیز کمک خواهد کرد.