ریشههای پیوند رهبر انقلاب با نمایشگاه کتاب تهران/ نمایشگاهی که خانه او شد *یاسر احمدوندسقف معافیت مالیاتی رسانهها و فعالیتهای فرهنگی-هنری ۹۶۰ میلیون تومان شدعارف: دوران مدیریت ساعتی گذشته است/ کشور به مسئولیت جهادی نیاز داردتامین مالی۳۰ هزار واحد نهضت ملی مسکن در شهرهای جدید/ارائه وام ضروری۷۵میلیونی به بازنشستگان«چرا آمریکا در تنگه هرمز تنها ماند؟»؛ روایتی از افول هژمونی آمریکاپویایی سیاست خارجی ایران در میانه جنگ؛ صدای رسای تهران از تریبون بریکستوافق ایران و پاکستان برای تسهیل در مبادلات تجارییکهزار انشعاب غیرمجاز برق در ایلام برچیده شدندای زاگرس – تهران- در سال ۱۴۰۲، وقتی یکی از نویسندگان از او درباره علاقهاش به نمایشگاه پرسید، با همان لحن ساده، با همان نگاه آرام، جملهای گفت که تیتر شد، هشتگ شد، ماند: «هنا بیتی و عشقی؛ اینجا خانه من است و عشق من»
سال گذشته قبل از اردیبهشت همکاران محترم پایگاه KHAMENEI.IR در آستانه بازدید مقام معظم رهبری از نمایشگاه کتاب از این بنده خواستند مطلبی درباره دیدار ایشان با ناشران و نویسندگان و بازدید از نمایشگاه کتاب برای انتشار در این پایگاه بنویسم. قرار بر این بود همزمان با دیدار معظمله این نوشته منتشر شود. دیدار سال گذشته صورت نگرفت و این نوشته هم منتشر نشد.
امسال که همکاران خبرگزاری ایرنا خواستند درباره نمایشگاه کتاب و آخرین دیدارهای رهبر شهید از این نمایشگاه که توفیق میزبانی ایشان را داشتیم مطلبی بنویسم بهیاد این نوشته افتادم. مروری اجمالی است بر برخی نظرات راهگشای ایشان که در سالهای مختلف بازدید اظهار فرمودهاند.
نمایشگاه کتاب که بزرگترین رویداد فرهنگی ایران است بیشک بدون پشتیبانی و مراقبت و حضور مستمر و مشتاقانه ایشان به این پایه از ارج و اعتبار نمیرسید.
سال ۱۳۶۶، شعلههای جنگ هنوز زبانه میکشید و اخبار آن مهمترین موضوعات کشور بودند. تهران اما در چنین روزهایی میزبان اتفاقی کمسابقه در جغرافیای فرهنگی خاورمیانه شد: نخستین دوره نمایشگاه بینالمللی کتاب، با حمایت مستقیم ریاستجمهوری وقت، آیتالله سیدعلی خامنهای، و حضور ایشان در محل نمایشگاههای دائمی تهران برپا شد. دامنه بلند گمان فعالان فرهنگی آنروز حتی در افق سالهای آینده این را نمیدید که این رویداد، بزرگترین گردهمایی فرهنگی منطقه و دنیای اسلام خواهد شد و حضور یکی از چهرههای سیاسی برجستهی کشور، خود به سنتی فرهنگی درمتن این رویداد تبدیل میشود.
صباح زنگنه، نخستین دبیر نمایشگاه، بعدها روایت کرد که ایدهی نمایشگاه را با تردید نزد رئیسجمهور وقت برده بود و این پیشنهاد با استقبال و شعف پذیرفته شد؛ شور کسی که سالها پیش از انقلاب، خود مترجم، کتابخوان حرفهای، و خطیب کتابمحور بود [روایت صباح زنگنه در ویژهنامه روزنامه ایران، اردیبهشت ۱۳۹۶].
رئیسجمهور در همان دهه ۶۰، بارها درجلسات با مسئولان فرهنگی، از لزوم احیای نشر، گسترش مطالعه ونهادسازی کتابمحور سخن گفته بود [دیدار با شورای فرهنگی کشور،۱۳۶۴]؛ دیدگاهی که بعدها نه فقط در جلسات و بیانات رسمی، بلکه درراهروهای پرهیاهوی نمایشگاه کتاب و در گفتوگوها و بیان دغدغهها و اشتیاق دیدار اهالی فرهنگ نیز نمایان شد.
جای خالی که پُر شد
در آن سال هنوز شعله جنگ بلند بود. جان و جسم جامعه در جنگ مجروح شده بود. در همان موقعیت، کسی از کتاب حرف میزد. کسی میخواست زیرموشکها و پشت خاکریزها، واژهها زنده بمانند. او معتقد بود در میان همهی چیزهایی که از دست میرود، کتاب اگر بماند، ما هنوز میتوانیم بلند شویم. این دیدگاه روح حاکم بر بازدیدهای نمایشگاه کتاب شد. حضور ایشان، فقط منحصر در دیدن نبود، بلکه تاکیدی بر همان اصل روشن و عمیق بود: کتاب، باید بماند، کتابخوانی باید گسترش یابد.
اوایل دهه ۷۰، گزارشهای بازدید از نمایشگاه، بهصورت محدود در اخبار رسمی میآمد. اما از اواخر دهه ۷۰، این بازدیدها چهرهی دیگری گرفت.
حضور رهبر انقلاب در نمایشگاه، به سنتی فرهنگی تبدیل شد. هر سال، در اردیبهشت، اهالی فرهنگ میدانستند که در یکی از روزهای نمایشگاه در راهروهای شلوغ شبستان مصلی، یک کتابشناس نکتهسنج، متفکر و دقیق، پیجوی احوال جامعه کتاب خواهد شد. ناشران، از کوچک و بزرگ، دولتی و خصوصی، نویسندگان جوان و باتجربه، همه چشمانتظار بودند که در آن چندساعت، کسی بیاید که کتاب را میفهمد. با بسیاری از نویسندگان و مترجمان آشناست. کتابها را میشناسد. به جریان نشر اشراف دارد. نبض تولید کتاب در دستش است. کسی که در نوجوانیاش، در میان قفسههای کتابخانهی حرم امام رضا(ع) زیسته و از نزدیک زحمات اهالی کتاب را دیده است نمایشگاه کتاب را خانه خود میداند. کتاب، برای او فقط موضوع کار فرهنگی نبوده است.[بیانات در جمع کتابداران کتابخانه آستان قدس، سالهای پیش ازانقلاب؛ همچنین اشاره در بازدید ۱۳۹۷.]
در فرهنگ عمومیِ سیاست، بازدید رسمی، اغلب در زمرهی تشریفات قرارمیگیرد؛ حضورهایی نمادین، با لبخند و قاب عکسی، چند پرسش کلیشهای وخداحافظی. اما در فرهنگ رهبری انقلاب، بازدید از نمایشگاه کتاب، از همان نخستین سالها، ماهیتی دیگر یافت: نه یک حضور نمادین، که نوعی زیستِ فرهنگیِ عینی. تا امروز، رهبر انقلاب از ۲۷ دوره نمایشگاه کتاب بازدیدکردهاند. حضوری که متفاوت از دیدارهای رسمی بوده است. او میان غرفههای ناشران کوچک میرود، از ناشران و نویسندگان گمنام میپرسد، با ناشر شهرستانی گفتوگو میکند و کتابی را که قبلاً خوانده، به یاد میآورد.
فصل نخست
دغدغههای راهبردی
کتاب، ستون فقرات تمدن است؛ و رهبر، نگران شکستگیهای آن است
بازدیدهای سالانه رهبر انقلاب از نمایشگاه کتاب، فقط قدم زدن در راهروهاو تورق چند کتاب نیست. هر گامی که برداشته میشود، هر کتابی که ورق میخورد، و هر سوالی که پرسیده میشود، آینهای است از یک منظومهی فکری و دغدغهمند که سالهاست در دل این حضور شکل گرفته و عمق یافته است. او اهل تبلیغ صرف نیست؛ هشدار میدهد، تحلیل میکند، و گاه درچند جملهی کوتاه، پرتو نوری میتاباند بر نادیدهترین گوشههای سیاستگذاری فرهنگی. در اینجا، نگاهی دستهبندیشده و تحلیلی خواهیم داشت به مجموعهی اصلیترین دغدغههای رهبر انقلاب در حوزه کتاب ونشر، برگرفته از سالها حضور ایشان در نمایشگاه:
۱. کتابِ بدون خواننده، مثل صدای بیگوش است
در چندین بازدید، وقتی ناشری با افتخار از چاپهای مکرر کتابی صحبت کرده، رهبر پرسیدهاند:
«فروخته هم شده؟ یا فقط چاپ شده؟» (بازدید ۱۳۹۴) این جملهی مشهور بارها تکرار شده:
«من با جایزه کاری ندارم؛ با فروش کاردارم.» (بازدید ۱۳۹۷؛ گفتگو با ناشر کودک) نکتهی راهبردی این است که رهبر انقلاب، مخاطب را اصل میداند، نه آمار.
کتاب باید وارد خانهها شود،روی میز قرار بگیرد، هدیه شود، مباحثه شود، نه آنکه در انبار یا پشت ویترین بماند. این، تبدیل یک نگاه فرهنگی به منطق زنده اقتصاد فرهنگیست.
۲. مخاطب را باید ساخت، نه فقط کتاب را
ایشان معتقد است تولید کتاب، بیساختن مخاطب، مثل دویدن درتاریکیست.
در یکی از نمایشگاهها، وقتی کتابی بسیار جدی و عمیق برای گروه سنی نوجوان معرفی شد، رهبر پرسید:
«خوب نوشتهاید، اما آیا نوجوان امروز با این زبان ارتباط برقرار میکند؟» [بازدید ۱۳۹۷] و در همان بازدید،به مسئول نشر گفتند:
«این زبان، نیاز به آشنایی دارد. مخاطب ساخته نمیشود مگر با استمرار، تنوع، جذابیت.» [بازدید ۱۳۹۷] ایشان بارها آموزش و پرورش را خطاب قرار داده که کتاب باید بخشی از زندگی مدرسه شود؛ نه فقط با کتابهای درسی، بلکه با کتابهایی که زندگی میآموزند.[دیدار با معلمان و فرهنگیان؛ سالهای ۱۳۹۱ و ۱۳۹۷].
۳. ترجمه اگر بیضابطه باشد، مرزهای فرهنگی را پاک میکند
رهبر، منتقد ترجمه نیست؛ منتقد ترجمهزدگیست. در دهها گفتوگو با ناشران، بارها از آنها پرسیدهاند:
این اثر ترجمه است یا تألیف؟
نویسندهاش کیست؟
مکتب فکریاش چیست؟
چند درصد کتابهای شما تالیفیاند؟ در یکی از سالها، با دیدن کتابی از روانشناسی غربی، فرمودند:
«این کتابها گاهی سبک زندگی میسازند؛ باید حواسمان باشد که نسخهی بیگانه را به جای نسخهی بومی ننشانیم.» [بازدید ۱۳۹۰؛ ] در مواجهه با برخی آثار ترجمهشده، توصیه کردند که ترجمه باید با انتخاب آگاهانه، گاهی همراه مقدمهی روشنگر و ویرایش مسئولانه باشد. [بازدیدهای ۱۳۹۲، ۱۳۹۴]
۴. ادبیات دینی و انقلابی، باید زنده بماند؛ نه شعاری شود، نه فراموش
رهبر انقلاب، نویسندگان خط اول انقلاب را حافظان یک گفتمان زنده میداند.
در بازدید از آثار سیدمهدی شجاعی، احمد دهقان، محمدرضا بایرامی، ابراهیم حسنبیگی، علیرضا قزوه و دیگران، بارها گفتهاند:
«ادبیات انقلابی اگر خوب نوشته شود، بینیاز از شعار است. خودش اثر میگذارد.» [بازدیدهای ۱۳۹۰، ۱۳۹۴، ۱۴۰۲] در مواجهه با آثار کمجان یا کلیشهای، نیز هشدار دادهاند که تکرار محتوا، مخاطب را میفرساید؛ باید از دل روایتهای واقعی، ادبیات تازه متولد شود [بازدید ۱۳۹۴]
۵. کتاب، ابزار تمدنسازیست؛ نه فقط ابزار آموزش
در بازدید از غرفهی نشر معارف، کتابهایی دربارهی امام، قرآن، سبک زندگی اسلامی و اندیشهی سیاسی اسلام معرفی شدند. ایشان درباره این دسته از کتابها گفتند: «این کتابها ستوناند. تمدن نوین اسلامی، بدون اندیشه مکتوب ساخته نمیشود.» [بازدید ۱۴۰۳؛ غرفهی نشر معارف] درغرفه کتاب جمکران، دربارهی لزوم پیوند مباحث مهدوی با سبک زندگینوجوان، فرمودند:
«نگذارید انتظار، فقط در دعا بماند. باید وارد زندگی شود؛ با قصه، با مثال، با تصویر.» [بازدید ۱۴۰۲]
۶. تاریخنگاری و خاطرهنگاری، نباید عقب بماند
از جمله دغدغههای مکرر ایشان، ضعف جدی در تاریخنگاری ایران معاصر، بهویژه انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، و شخصیتهای تاثیرگذار است. دربازدید از کتابهایی چون «الف لام خمینی»، «شرح اسم، سیدعلی خامنهای به روایت اسناد ساواک»، و آثار تاریخمحور سوره مهر و آثار تاریخ معاصر و مخصوصا تاریخ انقلاب بارها فرمودند:
«ما اگر ننویسیم، دیگران مینویسند. ما اگر روایت نکنیم، روایت دشمن در ذهنها مینشیند.» [بازدیدهای ۱۳۹۰،۱۳۹۲، ۱۳۹۷؛ ]
۷. نشر، بدون اقتصاد زنده نمیماند
رهبر انقلاب از معدود چهرههای فرهنگیای است که در دل بازدیدها،مستقیماً از قیمت پشت جلد، شمارگان چاپ، سود نشر و نظام توزیع پرسیده است.
در یکی از دیدارها، فرمودند:
«اگر نشر سود نکند، جان نمیگیرد. بایدهم اندیشه باشد، هم اقتصاد.» [بازدید ۱۳۹۴ ] در همین زمینه بارها ازمسئولان خواستهاند حمایت دولتی از نشر، هدفمند و هوشمند باشد، نه سیاستزده یا نمایشی.
۸. کتاب، اگر ترجمه نشود، در درون مرزها میپوسد
یکی از مهمترین دغدغههای راهبردی ایشان، ضعف در ترجمهی معکوس آثار ایرانی است.
در بازدید از آثار سوره مهر، کتاب جمکران، شهید کاظمی وروایت فتح، گفتند:
«این آثار باید به عربی، اردو، ترکی، انگلیسی و حتی اسپانیایی ترجمه شود. تمدن، وقتی جهانی میشود که سخنش شنیده شود.» [بازدیدهای ۱۳۹۷، ۱۴۰۱] ایشان بارها از نویسندگان دفاع مقدس خواستهاند که به فکر ترجمه باشند، نه فقط چاپ در داخل [بازدید ۱۳۹۴]
۹. فضای مجازی باید در خدمت کتاب باشد، نه ضد آن
ایشان بارها تاکید کردهاند:
«هیچ چیز جای کتاب را نمیگیرد. مجازی، اگر عاقلانه استفاده شود، میتواند کمک کند، اما جای کتاب را نمیگیرد.» [بازدید ۱۴۰۳]. در مواجهه با برخی ناشران که بیش از اندازه به تبلیغ مجازی تکیه داشتند، گفتند:
«کلیپ، معرفی است؛ کتاب، عمق است. اینها را نباید با هم اشتباه گرفت.» [بازدید ۱۴۰۳]
رهبر انقلاب، کتاب را «حق مردم» میدانند، نه کالای نخبگان.
از همین روست که از کتاب ارزان، توزیع در مناطق محروم، مسابقات کتابخوانی، و حتی کتابهای رایگان در کتابخانههای مساجد به دفعات حمایت کردهاند.
در بازدید از غرفههای ناشران استانهای مختلف، از جمله گلستان، خراسان جنوبی، سیستان و لرستان، بارها تاکید کردهاند که:
«کتاب باید به ده(روستا) هم برسد. نه فقط در شمال شهر.» [بازدیدهای ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳]
کتاب ابزار حکمرانی نیست، اساس حکمرانی است
در منظومهی فکری رهبر انقلاب، کتاب فقط ابزار توسعه فرهنگی نیست؛ بلکه زیربنای تمدنست. حضور ایشان در نمایشگاه، بازدید از کتابهای کودک، گفتوگو با ناشران دفاع مقدس، پرسش از شمارگان، تامل بر ترجمهها، و حتی تاکید بر زبان تصویر، همه نشانههای این باور ژرفاند: تمدن نو، از صفحه کتاب آغاز میشود.
فصل دو
کتاب کودک و نوجوان
جایی که قلب رهبر تندتر میزند
در سالهایی که رهبر معظم انقلاب از نمایشگاه کتاب بازدید کردهاند، در برخی غرفهها آثار کودک و نوجوان را دیده و درباره این کتابها با نویسندگان، مترجمان و ناشران کتابهای کودک گفتوگو کرده و دیدگاههایشان را بیان کردهاند. با بررسی گزارش این دیدارها مهمترین دغدغههای ایشان در حوزه کتاب کودک را که در نمایشگاه کتاب بیان شده است، مرور میکنیم:
ادبیاتی که آینده میسازد؛ نه فقط تخیل، بلکه بنیان تمدن
در سالهای مختلف و در بازدید از غرفههای گوناگون هرگاه چشم ایشان به کتابی در حوزه کودک افتاده است، خم شده، تورق کرده، و پرسیدهاند:
«برای چه گروه سنی است؟»، «پسرانه است یا دخترانه؟»، «تخیلی است یاواقعگرایانه؟»، «نویسندهاش کودک را میشناسد؟»
و این ایستادنها، سوالها و پیجوییها بارها تکرار شده است. کتاب کودک شاید نزد برخی، حوزهای دستچندم باشد.
اما در نگاه رهبر، کتاب کودک سرگرمی نیست؛ خطمقدمِ تمدن است [بازدیدهای ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۳]
۱. کتاب کودک؛ چرا مهمترین حوزه است؟
رهبری بارها گفتهاند که:
«کودک کتابخوان، آینده را میسازد» [بازدید۱۳۹۷] در ذهن او، کودک ایرانی، باید اهل فکر، اهل خیال، اهل روایت، واهل ارزش باشد؛ نه فقط با خانواده یا مدرسه، بلکه با کتاب.
او هشدار داده که اگر کتاب، از دنیای کودک حذف شود، این خلا را چیزهای دیگری پُرمیکنند؛ انیمیشنهای وارداتی، بازیهای بیهدف، و تخیل بیریشه [بازدید۱۳۹۴]
در یکی از نمایشگاهها، ناشری گفت: «ما کتاب کودک تولید میکنیم که کودک سرگرم شود.»
رهبر مکثی کرد و گفت:
«خوب است؛ اما کافی نیست. کودک باید سرگرم شود تا بفهمد.»[بازدید ۱۳۹۷]
۲. خیال، ایمان، سبک زندگی؛ سه ضلع ادبیات کودک از نگاه رهبری
تخیل باید تربیتشونده باشد، نه رهاشده:
تخیل وحشی، ذهن کودک را بیقرارمیکند؛ تخیل هدایتشده، ذهن را رشد میدهد.
ایشان بارها کتابهایی را دیده که موضوع آنها ارواح، جادو، خشونت یا هیولا بوده است. بیدرنگ توجه دادهاند:
«خطر تخیل بیمهار از خطر نبود تخیل بیشتر است» [بازدید۱۳۹۴] سبک زندگی باید از دل داستان بیرون بیاید، نه از توصیه:
وقتی کتابی درباره نظم، یا رعایت نوبت، یا کمک به مادر در خانه ارائه شد، رهبر فرمود:
«اگر اینها در دل ماجرا بیاید، تاثیر دارد. اگر جدا باشد، میشود نصیحت»[بازدید ۱۴۰۳؛ غرفهی کانون پرورش فکری] .ایمان باید عاشقانه باشد، نه تلخ و تکلیفمحور:
در مواجهه با کتابی درباره امام زمان (عج)، گفتند:
«اگر کودک احساس کند امام زنده است، مراقب است، مهربان است، دوستش دارد؛ آن وقت رابطهاش واقعی میشود» [بازدید ۱۴۰۲؛ غرفه کتاب جمکران]
۳. نویسندگان و ناشران کودک
رهبر انقلاب، طی سالهای مختلف درباره نویسندگان کودک با ذکر ویژگی آثارشان سخن گفتهاند:
محمدرضا سرشار (رضا رهگذر)، مصطفی رحماندوست، شهرام شفیعی، داوود امیریان، فروغ تاجیک، اعظم بروجردی، ناصر یوسفی، محمدکاظم مزینانی، مژگان شیخی، کلر ژوبرت، محمود پوروهاب، جعفر ابراهیمی(شاهد) از دیگر نامهاییاند که در مواجهه با آثارشان نکاتی از ایشان نقلشده است [بازدیدهای مختلف از ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۳]
در بازدید از غرفه انتشارات قدیانی، افق، جمال، مهرستان، مدرسه، پیدایش، کانون پرورش فکری، و کتاب جمکران بارها کتابهایی معرفی شدهاند که با تحسین، توصیه، یا نقد رهبر همراه بودهاند [بازدیدهای مکرر؛ ارجاع درKHAMENEI.IR].]
۴. تصویرگری و زبان بصری؛ وقتی کلمه کافی نیست
رهبری در چند نوبت گفتهاند:
«در کودکی، گاهی یک تصویر، ماندگارتر از ۱۰ جمله است» [بازدید ۱۳۹۷].
در مواجهه با بعضی کتابهای تصویرمحور(مانند آثار کلر ژوبرت یا کتابهای تصویری ترجمهشده)، گفتهاند:
«تصویر باید زنده باشد، ایرانی باشد، نه فقط زیبا. نباید کودک ما را با زیبایی غریبه آشنا کند، با خودی بیگانه» [بازدید ۱۳۹۴]
ایشان تصویرگر را پدیدآورنده میداند و از ناشران خواسته زبان بصری کودک را جدی بگیرند.
۵. بومیسازی تخیل؛ قهرمانهای ما کجایند؟
در چندین غرفه، وقتی کتابهایی با قهرمانان غربی یا ترجمهشده معرفی شده، رهبر گفتهاند:
«ما چرا این همه شهید و قهرمان داریم، اما کودکانمان اسم بنتن و هری پاتر را بلدند، نه شهید فهمیده را؟» [بازدید ۱۳۹۴]
و از ناشران خواستند قهرمانان بومی، حماسی، کودکپسند خلق کنند:
«نه لزوماًشهید؛ بلکه بچهای که دغدغه دارد، کار میکند، میفهمد، انتخاب میکند »[بازدید ۱۳۹۷]
۶. نوجوان؛ مخاطب مظلوم نشر
رهبری معتقد است که نشر ایران، نوجوان را نمیشناسد.
او نه کودک است، نه بزرگسال؛ اما در بازار کتاب، گم شده.
در مواجهه با برخی رمانهای نوجوان گفتهاند:
«اینجور کتابها خوباند. نوجوان را جدی گرفتهاند. لوس نیستند. زرد هم نیستند» [بازدید ۱۴۰۳]
و در بازدید از کتابهای فانتزی نوجوان،گفتهاند:
«فانتزی بد نیست، ولی باید مفاهیم پشت آن باشد؛ نه صرفاً ماجراجویی» [بازدید ۱۴۰۲]
۷. هشدارهای بلند، امیدهای روشن
رهبر انقلاب در حوزه کودک بارها هشدار دادهاند که:
انیمیشنهای بیمرز، در حال بازتعریف تخیل کودکان ما هستند.
فضای مجازی، کتاب را کنار زده؛ باید بازگردانده شود.
کتاب کودک، باید وارد خانه، مدرسه، مسجد و تلویزیون شود.
زبان کتاب، باید صمیمی، ایرانی، سالم و جهانی باشد.
و در پایان هر هشدار، همیشه جملهای روشن گفتهاند:
«شما میتوانید. اگرشما ننویسید، چه کسی بنویسد؟» [بیانات در بازدید ۱۳۹۴ و ۱۴۰۳]
فصل سه
کتاب و مقاومت
ستون فقرات معنوی تمدن
واژههایی که جنگ را نجات دادند، شهید را زنده کردند، و آینده را ساختند
در میان همهی حوزههای کتاب، آنچه رهبر انقلاب را بیشتر از همه متوجه خود میکند، کتابهای ادبیات مقاومت است؛ شناخت دقیق و کامل ایشان هم از موضوع و هم از نویسندگان این عرصه و دغدغههایی که بارها بیان شدهاست. تامل و دقتنظر ایشان را در غرفههای این حوزه دوچندان میکند. او نهفقط بهعنوان یک فرمانده، بلکه بهعنوان یک مخاطب جدی و پیگیر، کتابهای جبهه را دنبال میکند، نویسندههایش را میشناسد، و بارها گفته است:« هر چه دربارهی دفاع مقدس بگوییم، کم گفتهایم» [بیانات در دیدارنویسندگان دفاع مقدس، ۱۳۸۵] درجایی دیگر فرمودهاند: « من وقتی اینها[کتابهای دفاع مقدس] را میخواندم، به این فکر میافتادم که اگر ما برای صدور مفاهیم انقلاب، همین جزوهها و کتابها را منتشر بکنیم، کار کمی نکردهایم؛ کار زیادی انجام گرفته است.»[ ۱۳۷۰/۰۴/۲۵ بیانات در دیدارمسئولان دفتر هنر و ادبیات مقاومت]
اهمیت این کار از دیدگاه ایشان تقدس خشونت و اعتبار بخشیدن به جنگ نیست بلکه اهمیت و شکوه کاری است که ملت ایران در دفاع از تهاجم علیه خود انجام داد: «اشتباه میکنند کسانی که خیال میکنند یا باید اسم جنگ را نیاورد، یا اگر اسمش را آورد، بر ضدش حرف زد؛ جلسه تشکیل میدهند برای آثار و ادبیّات جنگ، آنوقت شعر ضدجنگ در آن جلسه میخوانند؛ اینها خطا و اشتباه میکنند. اینها مثل کسانی هستند که کتابهای خطیِ نفیس بازماندهی یک ملّت را -نُسخ منحصر به فرد را- آتش بزنند و از بین ببرند؛ مثل کسانی هستند که نفت یک کشور را استخراج کنند و بریزند داخل دریا و از بین ببرند؛ ثروت ملّی را -که میتواند تاریخ را بسازد، آینده را بسازد و ذکر آنها مثل ذکر «وَ ذَکِّرهُم بِایّامِ الله»مایهی ساختن حال و آیندهی کشور بشود- دارند از بین میبرند. فیلم میسازند، فیلم ضد جنگ میسازند؛ کتاب مینویسند؛ باید مراقب بود. [اینها] دو مقوله را با هم اشتباه میکنند؛ یک مقوله این است که آیا جنگ فینفسه چیز خوبی است یا چیز بدی است؟ خب معلوم است جنگ چیز خشنی است؛ جنگ، کشتن دارد، نابود شدن دارد، مجروح شدن دارد، معلوم است؛ این یک مقوله است. یک مقوله دیگر این است که یک ملتی که مورد تهاجم قرار میگیرد از جهات مختلف، اگر چنانچه قوت خود را، نیروی خود را به میدان نیاورد و در مقابل دشمن نَایستد، چه اتّفاقی خواهد افتاد؟ این مقوله را با آن مقوله مخلوط میکنند. دفاع مقدس یک حرکت حیاتی بود، یک نفس کشیدن بود برای این ملّت؛ نفس نمیکشیدیم، میمردیم؛ این را باید زنده نگه داشت. خُب، [پس] خاطرههای هشت سال دفاع مقدس، شد یک ثروت عظیم و ملی.»[۱۳۹۵/۱۲/۱۶بیانات در دیدار دستاندرکاران راهیان نور]
۱. خاطرهنگاری جنگ؛ تاریخسازی با روایت صادقانه
در بازدید از غرفه سوره مهر، شهید کاظمی، روایت فتح، فاتحان، خط مقدم، پیام آزادگان و … رهبر انقلاب بارها ایستاده، کتابها را تورق کرده، و گفته:
«اینها تاریخ ما هستند. اگر نوشته نشوند، فراموش میشوند. اگر بد نوشته شوند، تحریف میشوند» [بازدید ۱۳۹۴].
او از خاطرهنویسان و مستندنگارانی چون هدایتالله بهبودی، مرتضی سرهنگی، حمید حسام، حمید داوودآبادی، اکبر صحرایی، فاطمه دوستکامی، فائضه غفارحدادی، اعظم بروجردی، بهزاد دانشگر، معصومه سپهری، طاهره نقییان، محمدمهدی عبدخدایی تمجید کرده و آثارشان را در سخنانش یادآور شده است[بازدیدهای مختلف؛ ارجاع در گفتوگوهای رسمی و گزارشهای KHAMENEI.IR].
مستدسازی و نگارش خاطرات دوران دفاع مقدس از تاکیدات مستمر ایشان طی سالهای مختلف بوده است: از همهی نگارندگان حوادث جنگ و همهی کسانی که توان انجام وظیفه در این مهم را دارند، درخواست میکنم از ثبت و ضبط جزئیات این دوران غفلت نکنند و این گنجینهی تمام نشدنی را برای آیندگان به ودیعه بگذارند. این دوره، دورهی ذخیرهی نیروی محرکهی تاریخ و الهامبخش امم است[. ۱۳۶۸/۰۶/۳۰پیام به مناسبت نهمین سالگرد جنگ تحمیلی]
۲. روایتِ شهید؛ روایتِ انسان است، نه اسطوره
رهبر انقلاب بارها تاکید کردهاند که شهید را نباید اسطورهسازی کرد؛ بلکه باید انسانی نشان داد؛ با شک، با درد، با انتخاب، با پایداری.
در مواجهه با کتاب وقتی مهتاب گم شد گفتند:
«این کتاب، انسان را نشان میدهد؛ نه فقط قهرمان را. و این، اثر دارد» [بازدید ۱۳۹۴] در یادداشتی بر کتاب پایی که جا ماند نوشتند:
«این کتاب، عصارهای از حماسه و رنج و استقامت است؛ برای همیشه باید باقی بماند»
۳. حرم، مقاومت، جبههی جهانی اسلام
ادبیات مقاومت در نگاه رهبری، فقط جنگ ایران و عراق نیست.
در سالهای اخیر، کتابهایی درباره مدافعان حرم، شهدای فاطمیون، حزبالله، مقاومت فلسطین، مقاومت لبنان، عراق و یمن مورد توجه ایشان بوده است. در بازدید از غرفهی راهیار، کتابی درباره حلب معرفی شد. رهبر تورق کرد و گفت:
«خیابانهای حلب، حالا در این کتاب نفس میکشند» [بازدید ۱۴۰۳].
در غرفه شهید کاظمی، کتابی دربارهی همسران شهدا دیده شد. رهبرگفت:
«زنان شهدا، خودشان کتاباند. روایتشان، بخشی از روح این ملت است» [بازدید ۱۴۰۲]
۴. قلممقاومت؛ وقتی نویسنده، رزمنده است
رهبر انقلاب، بارها نویسندههایی را که خود در جنگ حضور داشتهاند، یا اهل جهادند، «صاحب حق» دانسته است. به حمید حسام گفتند:
«شما هرچه بنویسید من میخوانم.» [بازدید ۱۴۰۳؛ غرفه سوره مهر] به داوودآبادی گفتند:
«همه فکر میکنند طنز یعنی بیدغدغه. شما نشان دادید که طنز، میتواند انقلابی باشد» [بازدید ۱۳۹۷؛ مواجهه با آثار طنز جنگ].
۵. تصویر شهید در کتاب نوجوان
در حوزهی کودک و نوجوان، آثار زیادی با موضوع شهید و دفاع مقدس تولید شدهاند.
رهبر تاکید کردهاند که نباید این آثار، کودک را غمگین یا خسته کنند؛ بلکه باید شهید را «الهامبخش، شجاع، و در دسترس» نشان دهند. در مواجهه با کتابی درباره شهید فهمیده گفتند:
«قهرمان باید مثل خود بچه باشد؛ اما یک قدم جلوتر» [بازدید ۱۳۹۴]
۶. حاشیههایی از عمق؛ مزاح، اشک، احترام
در سال ۹۶، کتابی درباره شهید مغنیه معرفی شد. رهبر کتاب را باز کرد، مقدمه را خواند، و گفت:
«این مقدمه خودش یک داستان است». در مواجهه باعکس شهید محمدابراهیم همت، دقایقی سکوت کردند، و آرام گفتند:
«هیچوقت از یاد نمیرود» [بازدید ۱۳۹۲] وقتی کتاب یادگاران را دیدند، گفتند:
«این مجموعه، گنجینه بیادعاست. کمحجم، ولی پُرمعنا» [بازدید ۱۳۹۰]
۷. از حلب تا فلسطین؛ جغرافیای مقاومت در کتاب
در سال ۱۴۰۲، در بازدید از غرفه جایزه جهانی فلسطین، کتابی در دست گرفتند با عنوان: تلآویو سقوط کرد؛ تصویری که در رسانههای جهان اسلام پرتکرار شد [بازدید ۱۴۰۲؛ گزارش تصویری خبرگزاریها] ایشان بارها گفته است:
«مقاومت را باید روایت کرد، تا فهمیده شود. روایت، کار نویسنده است،نه سیاستمدار»
۸. کتاب، جبهه است؛ نویسنده، رزمنده است
رهبر انقلاب، نویسندههای حوزه مقاومت را سربازان جنگ نرم میداند؛ باهمان ارزش، همان خطر، همان پایداری.
او از مسئولان خواسته نهفقط حمایت، بلکه پشتیبانی عمیق و فکری از این نویسندگان داشته باشند.در یکی از دیدارها، فرمود:
«شما با قلمتان، سنگر ساختهاید. ما باید این سنگرها راحفظ کنیم؛ چون هنوز دشمن هست، هنوز جنگ هست، و هنوز امید هست»[بیانات در دیدار با نویسندگان دفاع مقدس؛ بازنشر در KHAMENEI.IR]
در جایی دیگر بیان کردهاند: «عزیزان من! آنچه که این قضیه [جنگ هشت ساله] را تمام میکند، این است که روایت این حادثه بهدرستی صورت گیرد. نقش شما اینجا معلوم میشود. شما هر کدامتان (شاید اکثرتان یا همهتان) به این میدانهای جنگ رفتید و در آنجا حضور پیدا کردید. آنهایی هم که سنشان آن وقت اقتضا نمیکرده است، از مسائل آن آگاه شدهاند. اگر این حادثه بزرگ، درست روایت شود، این اثرات ماندگار خواهد شد. اگر غلط روایت شود، یا روایت نشود، این تأثیرات بسیار کم خواهد شد. نه این که به کلّی از بین برود؛لیکن بسیار کم خواهد شد. اگر خدای نکرده مغرضانه روایت شود، قضیه بهعکس خواهد شد. ۰۶/۰۷/۱۳۷۹»[بیانات در دیدار جمعی از مدیران وفعالان فرهنگی دفاع مقدس]
فصل چهار
کتاب و رسانه
چگونه اندیشه از هیاهو عبور میکند؟
«هیچچیز جای کتاب را نمیگیرد» این جمله، اعلام یک دیدگاه تمدنی است؛ آن هم در زمانهای که تصویر، سرعت، و مصرف، پیشتاز و جلودارند.جنگ روایتها از شتاب آغاز میشود، اما در عمق تمام میشود؛ آنجا که کتاب ایستاده است.
جهان امروز، جهانی شلوغ و پرصداتر از همیشه است. تصاویر در کسری از ثانیه دیده میشوند و فراموش میگردند. ویدئوها در دقیقهها پُر بازدیدمیشوند و سپس محو. هشتگها چونان موجی میآیند و میروند. اما درمیانهی این شتاب و آشوب، چیزی هست که آرام، اما ماندگار حرکت میکند: کتاب.
رهبر انقلاب، بارها در دل گفتوگوهایش با ناشران و نویسندگان و مخصوصا در بیانات پایانی بازدید از نمایشگاه کتاب، به نکتهای کلیدی اشاره کردهاند:
«هیچچیز جای کتاب را نمیگیرد» [بازدید ۱۳۹۴، ۱۳۹۷، ۱۴۰۱، ۱۴۰۳؛جملهی تکرارشده در جمعبندی بازدیدها، KHAMENEI.IR]. این جمله، اعلام یک دیدگاه تمدنی است؛ آن هم در زمانهای که تصویر، سرعت، ومصرف، پیشتاز و جلودارند.
۱. کتاب، با فکر ارتباط دارد؛ رسانه، با حس
در مواجهه با برخی ناشران که از استقبال گسترده از کتابشان در فضای مجازی گفتند، رهبر فرمودند:
«این عالیست. ولی مراقب باشید کتاب را باکلیپ اشتباه نگیرید. کلیپ، دعوت میکند؛ کتاب، اقامت میآورد» [بازدید۱۴۰۲]
در نگاه ایشان، کتاب و رسانه رقیب نیستند، اما کارکردهایشان متفاوت است. رسانه میتواند جلب کند، گرم کند، حتی تکان بدهد؛ اما برای ساختن عمق، باید به کتاب رجوع کرد. کتاب، اندیشه را به زندگی پیوند میزند. رسانه، گاهی فقط اندیشه را تکرار میکند.
۲. اقتباس، اگر عمیق باشد، جانِ کتاب را نجات میدهد
رهبر انقلاب از تبدیل کتابهای قوی به فیلم، سریال، یا انیمیشن حمایت کردهاند. در بازدید از غرفه راهیار، وقتی از اقتباس سینمایی یکی از آثار نوجوان گفتند، ایشان گفتند:
«این خیلی مهم است. اگر کتاب خوب، وارد تصویر شود، خیلیها را جذب میکند. ولی اگر سطحی باشد، هم کتاب را خراب میکند، هم رسانه را» [بازدید ۱۴۰۳؛ غرفه راهیار].
در دیدار بامسئولان رسانه ملی نیز گفتهاند:
«شما باید کتابهای ارزشمند را معرفی کنید، خلاصه کنید، بسازید. اینگونه، تلویزیون هم فرهنگساز میشود»[بیانات در دیدار مسئولان صداوسیما، ۱۳۹۸]
۳. فضای مجازی، اگر بر کتاب غلبه کند، بیریشگی میآورد
ایشان بارها نسبت به تسلط فضای مجازی بر سبک زندگی مردم هشداردادهاند و بر «راهبری» این فضا تاکید دارند.
در نمایشگاه سال ۱۴۰۱ گفتند:
«ما باید کتاب را در فضای مجازی ببریم، نه اینکه فضای مجازی را جای کتاب بنشانیم» [بازدید ۱۴۰۱]
این جمله، یک تفاوت راهبردی را روشن میکند:
هدف، ساختن فضایی است که در آن کتاب دیده شود، معرفی شود، درک شود نه غرق شود.
۴. کتاب، میدان نبرد روایتهاست
در دوران جنگ نرم، کتاب فقط یک ابزار فرهنگی نیست؛ سنگر روایی است.
در یکی از بازدیدها، کتابی درباره شهید مغنیه معرفی شد. رهبر گفتند:
«اگر ما ننویسیم، دشمن مینویسد. آنوقت شهید ما میشود تروریست، و جلادآنها میشود قهرمان» [بازدید ۱۳۹۶] او بارها خواسته روایت انقلاب، جنگ،امام، مردم، شهدا، علمای بزرگ و حتی تاریخ ایران، توسط خود ما نوشته شود [بازدیدهای مکرر و بیانات در دیدار نویسندگان].
چرا؟ چون جنگ روایتها، نه با موشک، بلکه با کلمه آغاز میشود.
۵. رسانه، چابک است؛ کتاب، عمیق است
در یکی از بازدیدها، غرفهای از استقبال بسیار از پستهای اینستاگرامی درباره یک رمان نوجوان گفت. رهبر لبخند زد و گفت:
«خدا را شکر، اما مواظب باشید فقط لایک نگیرید. کتاب باید خوانده شود، نه فقط دیده» [بازدید۱۴۰۲]
۶. کتاب در رسانههای بیگانه غایب است؛ در رسانهی ما هم نباشد؟
رهبر انقلاب چندینبار به رسانه ملی توجه دادهاند که چرا کتاب، در تلویزیون و رادیو سهمی ندارد.
در دیدار با مسئولان رسانه، گفتند:
«شما در شب عید، دهها مسابقه پخش میکنید. چرا مسابقه کتاب ندارید؟ چرا نویسنده را به برنامه دعوت نمیکنید؟»
و در نمایشگاه، به غرفهای که مسابقه کتابخوانی با کمک یک اپلیکیشن اجرا کرده بود، گفتند:
«این کارها خیلی خوب است. جوانها را به کتاب عادت میدهد. ادامه بدهید» [بازدید ۱۴۰۳].
۷. نویسنده، باید روایت بلد باشد؛ نه فقط تبلیغ
رسانه، گاه اسیر تبلیغ میشود. اما کتاب، اگر خوب نوشته شود، خودش روایت میسازد.
رهبر بارها از نویسندگانی با این ویژگی یاد کردهاند:
«شما بلد هستید روایت کنید. کسی را جذب میکنید، بدون اینکه شعار بدهید»[بازدیدهای ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳؛ گزارشهای رسمی از بازدیدهای نمایشگاه].
۸. تبلیغ کتاب، اگر خلاقانه نباشد، از دست میرود
این توصیه مهم ایشان در ترویج کتاب است:« فعالان در فضای مجازی هم از فضای مجازی برای ترویج کتاب استفاده کنند؛ یعنی واقعاً این یکی از وظایف است که کسانی که در فضای مجازی فعالند، یکی از کارهای خودشان را این قرار بدهند که افراد را به کتابخوانی وادار کنند و کتابهای خوب را معرفی کنند. ما در بخشهای مختلف، چه در ادبیّات، چه در تاریخ، چه در هنر، چه در کتابهای علمی، چه در کتابهای دینی، کتابهای مفید زیادی داریم. من امسال که نگاه میکنم، میبینم تازههای تولید و طبع و نشر بحمدالله کم نیست در این مجموعهای که من دیدم؛ اینها را معرّفی کنند تا افراد بدانند که به چه کتابهایی باید مراجعه کنند و چه چیزهایی را باید بخوانند.» [ بازدید ۱۴۰۳]
۹. عمق اندیشه، در کاغذ باقی میماند
در پایان یکی از نمایشگاهها، خبرنگار پرسید: «با اینهمه ابزار نو، کتاب هنوز مهم است؟»
رهبر گفتند:
«هر چه ابزارها نو شوند، اهمیت کتاب بیشترمیشود. چون کتاب، باثباتترین صورت فکر است» [بازدید ۱۳۹۷]
در جهانِ شلوغِ تصویر، او هنوز با واژه راه میرود
رهبر انقلاب، در زمانهای که رؤسای کشورها در ویترین رسانهاند و دراسکرول سریع مخاطب، تصویرشان پدید میآید و محو میشود، با واژه قدم میزند.
با کتاب زیسته، و هنوز هم کتاب میخواند [گزارشهای مستمر از جلسات کتابخوانی و نقل قولهای شخصی در بازدیدهای ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۳].
او نمایشگاه را محل تنفس اندیشه میداند، دیدگاه ایشان درباره نمایشگاه خواندنی است:
«این ایامی را که نمایشگاه کتاب در تهران برگزار میشود، به نظر بنده باید «بهار کتاب» نامید. زیرا کتاب حقیقتاً مطرح میشود … البته سلیقه و توقع من این است که ما در طول ۳۶۰ یا ۶۵ روز سال، هر روز به قدر یک روز این نمایشگاه، فروش کتاب در کشور داشته باشیم. دل من این را میخواهد. اگر چنین هم بشود، زیاد نیست؛ چون کشور ما کشوری متمدن و دارای تاریخ و فرهنگ است. کشور ما مثل برخی از ممالک دنیا نیست که گذشتهی پربار و تاریخ و فرهنگ نداشته باشد. در کشور ما اگر مردم ۱۰برابر آنچه آمار اعلام میکند، کتاب بخوانند، خیلی زیاد نخواهد بود و دور از توقع نیست. اما حالا که چنین نیست، ایام نمایشگاه را بنده خیلی مغتنم میشمارم. [مصاحبه در پایان بازدید از نهمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران – ۲۲/۰۲/۱۳۷۵]
«نمایشگاه کتاب، یکی از پدیدههای بسیار خوب و شیرین و پرفایدهی جمهوری اسلامی است. در گذشته، چنین چیزهایی را به یاد نداریم و سابقه ندارد. میدانی است برای عرضهی بهترین و تازهترین عناوین کتاب، در متنوّعترین موضوعات. در سابق که سراغ کتاب میرفتیم، افراد کتابخواه و کتابخوان را میدیدیم که از این دکان به آن دکان میرفتند و چندین خیابان را میگشتند تا بتوانند کتابهای روز و تازه منتشر شده را پیدا کنند. اما این نمایشگاه میتواند همه آنچه را که مردم میخواهند، در اختیارشان بگذارد. بهخصوص که این نمایشگاه، بینالمللی است». [مصاحبه در بازدید از ششمین نمایشگاه بینالمللی کتاب – ۲۱/۰۲/۱۳۷۲]
«من، بهخصوص از جوانان، بهخصوص از طلاب و دانشجویان و معلمین خواهش میکنم که با کتاب انس پیدا کنند. البته اینها را که میگوییم تأکید است؛ والا همهی نسلها، از جمله اهل کسب، کارگران، نویسندگان، زنان در خانهها و بیرون خانهها، کارمندان ادارات، اعضای نیروهای مسلح، همه و همه باید با کتاب انس پیدا کنند. این نمایشگاه فرصتی است برای اینکه شوق و عشق به کتاب در آنها بهوجود آید. من که در این نمایشگاه شرکت میکنم، یک علتش، شوق ذاتی خودم به کتاب است، که مایلم کتاب و کتابخانه و منشورات جدید را ببینم. یک علت هم به خاطر این است که اهمیت این کار را میخواهم به جوانانی که فرصت و توان جسمانی بیشتری از مثل من دارند، بگویم که بیایید کتابها را ببینید و از آنها استفاده کنید.» [مصاحبه در پایان بازدید از پنجمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران – ۱۷/۰۲/۱۳۷۱]
«در حقیقت نمایشگاه حالت باشگاه فرهنگی عمومی پیدا کرده است؛ و این ویژگی خوبی است. اهل ادب، اهل علم، اهل فرهنگ، اهل ذوق، اهل شعر، اهل نویسندگی، اهل کتابخوانی، اهل نسخهشناسی و کسانی که با مسائل فرهنگ و ادب و معلومات ارتباطی دارند، اینجا همدیگر را جستجو میکنند و مییابند. در واقع نمایشگاه دارد ملتقا و محل دیدار اهل فرهنگ و کسانی میشود که به مقوله فرهنگ علاقه دارند؛ و این اتفاق بسیار خوبی است.» [مصاحبه در پایان بازدید از هفتمین نمایشگاه کتاب – ۲۰/۰۲/۱۳۷۳]
اینجا خانه من است
در سال ۱۴۰۲، وقتی یکی از نویسندگان از او دربارهی علاقهاش به نمایشگاه پرسید، با همان لحن ساده، با همان نگاه آرام، جملهای گفت که تیتر شد، هشتگ شد، ماند: «هنا بیتی و عشقی؛ اینجا خانهی من است و عشق من»[بازدید ۱۴۰۲]
و آنجا بود که فهمیدیم برای رهبر انقلاب، کتاب فقط دغدغه نیست؛ دلبستگی است.
نه از آن نوع که رسمی و اداریست، بلکه از آن دست که یکباره به زبان میآید، بیمحاسبه، بیتعارف، بیمصلحت.
یاسر احمدوند، بهار۱۴۰۴
معاون فرهنگی سابق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و رئیس سابق نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران
دیدگاهتان را بنویسید