هیأت جمهوری اسلامی ایران وارد سوئیس شداقتصاد ایران به فرماندهی مرکزی نیاز دارد/ نقش بخش خصوصی در پسا توافقذوالفقارنسب: دیدار با بلژیک حکم مرگ و زندگی را دارد/ میتوانیم به امتیاز برسیمواکنش سخنگوی دولت به تخریب و تهدید رئیسجمهور؛ اداره کشور با شعار ممکن نیستواکنش سنتکام به اعلام بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایراننشست سران قوا به میزبانی پزشکیان برگزار شدواریز پیش از موعد حقوق بازنشستگان کشوری توسط بانک صادرات ایراندستور توقف حملات اسرائیلی به لبنان پس از اعلام بسته شدن تنگه هرمزندای زاگرس – تهران- در حالی که بسیاری از والدین تصور میکنند هرچه اسباببازی بیشتر، کودک شادتر، واقعیتهای روانشناختی تصویر دیگری را نشان میدهد؛ کودکانی با اتاقهای شلوغ اما ذهنهایی خسته و کمحوصله. دکتر ناهید کرمی در این گفتوگو از اثرات پنهان انتخاب اسباببازی بر روان و رفتار نسل جدید کودکان پرده برمیدارد.
به گزارش ایرنازندگی، تصور کنید کودکی در سکوت اتاقش نشسته؛ اطرافش پر است از اسباببازیهایی که هرکدام با نور، صدا و رنگ تلاش میکنند توجهش را بگیرند. یک ماشین کنترلی که بیوقفه حرکت میکند، یک عروسک که با چشمهای درشتش نگاه میکند، یک بازی دیجیتالی که هر ثانیه او را وارد مرحلهای جدید میکند، اما کودک فقط چند دقیقه نگاه میکند، بعد یکی را کنار میگذارد و سراغ بعدی میرود. هیچچیز برایش ماندگار نیست.
این تصویر، امروز برای بسیاری از خانوادهها آشناست؛ اتاقهایی پر از اسباببازی، اما کودکانی بیقرار، زوددلزده و گاهی پرخاشگر.
در نقطه مقابل، همین اسباببازیهای به ظاهر ساده، میتوانند اولین معلمهای زندگی کودک باشند؛ معلمهایی که بیصدا به او یاد میدهند چگونه فکر کند، چگونه احساس کند، چگونه با دیگران ارتباط بگیرد و حتی چگونه خودش را بشناسد.
اما مرز میان «بازیِ سازنده» و «بازیِ آسیبزا» کجاست؟ کدام اسباببازیها واقعاً به رشد کودک کمک میکنند و کدامها فقط ظاهر فریبندهای دارند که در بلندمدت میتوانند بر روان و رفتار او اثر بگذارند؟
در همین زمینه، دکتر ناهید کرمی، روانشناس کودک و نوجوان، به تشریح ابعاد پنهان و کمتر دیدهشده انتخاب اسباببازی در زندگی کودکان پرداخته است.
اسباببازی؛ فقط سرگرمی نیست، زبان رشد روانی کودک است
به گفته دکتر ناهید کرمی، انتخاب اسباببازی فقط یک سرگرمی ساده برای کودک نیست؛ بلکه ابزاری مهم در فرآیند رشد روانی، شناختی و اجتماعی او محسوب میشود. نوع اسباببازیهایی که کودک در سالهای اولیه زندگی با آنها درگیر میشود، میتواند بر شکلگیری شخصیت، الگوهای رفتاری، مهارتهای ارتباطی و حتی سبک فکر کردن او تأثیر بگذارد.
این روانشناس کودک توضیح میدهد: «اسباببازیها در واقع زبان یادگیری کودک هستند. کودکی که با بازیهای فکری، ساختنی و خلاقانه درگیر میشود، معمولاً مهارت حل مسئله، تمرکز، برنامهریزی و تفکر خلاق در او تقویت میشود. در نقطه مقابل، اسباببازیهای صرفاً هیجانی یا خشونتآمیز اگر بدون نظارت و تعادل استفاده شوند، ممکن است زمینه افزایش پرخاشگری، تحریکپذیری یا کاهش تحمل روانی را ایجاد کنند.»
کرمی همچنین به نقش اسباببازی در شکلگیری هویت کودک اشاره کرده و میگوید: «اسباببازیها در شکلگیری هویت و ویژگیهای شخصیتی نقش دارند. بازیهای گروهی به کودک مهارت همکاری، رعایت نوبت، همدلی و تعامل اجتماعی را آموزش میدهند، در حالی که بازیهای نمادین مانند عروسکبازی یا خانهبازی به کودک کمک میکنند احساسات، ترسها و تجربههای درونی خود را بازنمایی و پردازش کند.»
چه اسباببازیهایی میتوانند اضطراب و پرخاشگری را تشدید کنند؟
این روانشناس کودک در پاسخ به این پرسش که چه نوع اسباببازیهایی میتوانند اضطراب، پرخاشگری یا ترس را در کودک تقویت کنند، توضیح میدهد: «اسباببازیهایی که بر پایه خشونت شدید، ترس یا تخریب طراحی شدهاند، میتوانند در برخی کودکان اضطراب و پرخاشگری را تشدید کنند.»
او اضافه میکند: «عروسکها یا شخصیتهای بسیار ترسناک، بازیهای دارای صحنههای خشن و اسباببازیهایی با صداهای ناگهانی و آزاردهنده، برای کودکان حساس میتوانند احساس ناامنی ایجاد کنند. همچنین بازیهای رقابتیِ افراطی که مدام حس شکست یا مقایسه را القا میکنند، ممکن است اعتمادبهنفس کودک را کاهش دهند. اسباببازیهای دیجیتالی با محرکهای سریع و هیجان مداوم نیز گاهی باعث تحریکپذیری و کاهش تحمل روانی کودک میشوند. البته واکنش کودکان متفاوت است و نقش والدین در نظارت، گفتوگو و ایجاد تعادل در نوع بازیها بسیار تعیینکننده است.»
آیا تفنگ اسباببازی کودک را پرخاشگر میکند؟
در سالهای اخیر یکی از بحثهای پرتکرار میان والدین و حتی در شبکههای اجتماعی این بوده که آیا بازیهای خشن، بهویژه اسباببازیهایی مثل تفنگ، میتوانند باعث افزایش پرخاشگری در کودکان شوند یا نه. بخشی از خانوادهها با نگرانی از این نوع اسباببازیها اجتناب میکنند و بخشی دیگر آن را صرفاً یک ابزار بازی و تخلیه هیجان میدانند.
«تفنگ اسباببازی بهتنهایی کودک را پرخاشگر نمیکند، اما تکرار بازیهای مبتنی بر خشونت میتواند حساسیت کودک نسبت به رفتارهای تهاجمی را افزایش دهد.»
او تاکید میکند: «تأثیر این اسباببازیها به عوامل مهمتری مثل فضای خانوادگی، الگوی رفتاری والدین، میزان نظارت و ویژگیهای شخصیتی کودک بستگی دارد.» این روانشناس کودک اضافه میکند: «اگر بازی با تفنگ همراه با آموزش همدلی، کنترل هیجان و تفکیک خیال از واقعیت باشد، معمولاً آسیب جدی ایجاد نمیکند.» به گفته او، نگرانی زمانی جدی میشود که کودک فقط با بازیهای خشونتآمیز سرگرم باشد و فرصت تجربه بازیهای خلاقانه و اجتماعی را نداشته باشد.
وقتی اتاق پر از اسباببازی است اما کودک حوصله ندارد
بعضی والدین با این صحنه روبهرو هستند: اتاقی پر از اسباببازی، اما کودکی که خیلی زود خسته میشود و هیچچیز برایش جذابیت ندارد. این وضعیت در نگاه اول متناقض به نظر میرسد، اما از نگاه روانشناسی کودک، اتفاقی قابل توضیح است. کرمی در اینباره توضیح میدهد: «زیاد بودن اسباببازی لزوماً به معنای رشد خلاقیت نیست؛ گاهی تنوع بیش از حد باعث میشود کودک تمرکز و درگیری عمیق با بازی را از دست بدهد.»
خلاقیت بیشتر در بازیهای ساده، آزاد و مشارکتی شکل میگیرد؛ نه در انباشت وسایل متعدد و لوکس
او میگوید: «وقتی کودک مدام با اسباببازیهای آماده و سرگرمیهای سریع بمباران میشود، قدرت تخیل و توانایی خلق بازی از درون خودش کمتر فعال میشود.» به گفته این روانشناس، «برخی کودکان نیز به دلیل وابستگی به محرکهای فوری، زود دچار احساس تکرار و بیحوصلگی میشوند.در واقع خلاقیت بیشتر در بازیهای ساده، آزاد و مشارکتی شکل میگیرد؛ نه در انباشت وسایل متعدد و لوکس.» او همچنین یادآور میشود: «گاهی کودک بیش از اسباببازی جدید، به حضور والدین، تعامل عاطفی و فرصت تجربه بازیهای واقعی نیاز دارد.»
خرید بیرویه اسباببازی؛ جبران عاطفی یا خطای تربیتی؟
کرمی در ادامه به پیامدهای خرید بیرویه اسباببازی توسط والدین اشاره میکند و میگوید: «خرید بیرویه اسباببازی معمولاً احساس گناه والدین را بهصورت موقت آرام میکند، اما در بلندمدت نمیتواند جایگزین ارتباط عاطفی و وقتگذرانی واقعی با کودک شود.»
او توضیح میدهد: «این رفتار ممکن است کودک را به دریافت پاداشهای مادی عادت دهد و آستانه رضایت او را بالا ببرد؛ بهطوریکه دیگر از داشتههایش لذت عمیق نبرد.» همچنین به گفته او، «والدین نیز بهتدریج دچار فشار اقتصادی، فرسودگی روانی و احساس ناکافی بودن میشوند.در چنین شرایطی رابطه عاطفی کمکم به جبران با خرید تبدیل میشود، در حالیکه کودک بیش از وسایل جدید، به توجه، امنیت روانی و حضور والدین نیاز دارد.»
چگونه به کودک «نه» بگوییم بدون احساس طردشدگی؟
این روانشناس کودک درباره شیوه برخورد با درخواستهای مکرر کودک برای خرید اسباببازی میگوید: «وقتی کودک مدام اسباببازی جدید میخواهد، مهم است که والدین با آرامش و همدلی پاسخ دهند، نه با سرزنش یا عصبانیت.»
او توضیح میدهد: «بهتر است ابتدا احساس کودک را تأیید کنند؛ مثلا بگویند: “میدانم این اسباببازی را خیلی دوست داری.” بعد، قاطع اما مهربان حد و مرز بگذارند: “الان قرار نیست اسباببازی جدید بخریم.”»
کرمی تاکید میکند: «والدین نباید برای کم کردن عذاب وجدان، هر خواستهای را سریع برآورده کنند؛ چون کودک تحمل ناکامی را یاد نمیگیرد. میتوان به کودک حق انتخاب زماندار داد؛ مثلا برای مناسبت بعدی یا با پسانداز خودش آن را تهیه کند.»
«کودکی که محبت، توجه و گفتوگوی کافی دریافت میکند، “نه” شنیدن را کمتر معادل طردشدگی یا کمبود عاطفی میداند.»
معیارهای مهم در خرید اسباببازی برای کودک
در پایان این گفتوگو، کرمی درباره معیارهای انتخاب اسباببازی مناسب توضیح میدهد: «والدین هنگام خرید اسباببازی باید به تناسب آن با سن و مرحله رشدی کودک توجه کنند تا هم ایمن باشد و هم باعث یادگیری و خلاقیت شود.»
او میگوید: «اسباببازی بهتر است مهارتهایی مثل حل مسئله، تخیل، تعامل اجتماعی و تمرکز را تقویت کند، نه فقط کودک را منفعل نگه دارد. همچنی کیفیت و ایمنی محصول اهمیت زیادی دارد؛ نداشتن قطعات خطرناک، لبه تیز و مواد آسیبزا ضروری است. بهتر است تعداد اسباببازیها متعادل باشد، چون تنوع و خرید بیشازحد میتواند باعث دلزدگی و کاهش تمرکز کودک شود.»
دیدگاهتان را بنویسید